Рузилә Хәсәнова.

Бала хакы – җаваплылык һәм бурыч

Бала –  ата-ананың уртак җаваплылыгы. Гаилә таркалса да, балаларны матди яктан тәэмин итү бурычы юкка чыкмый.

Әмма тормышта алимент түләүдән качу, баланың ихтыяҗларын икенче планга кую очраклары һаман да бар. Мондый гамәлләр нинди нәтиҗәләргә китерә? Актаныш районы судында әлеге юнәлештәге эшләр ничек карала? Бу хакта Актаныш районы суды секретаре Гөлъяз Нурфаяз кызы Гыйләҗева белән сөйләшәбез.

– Гөлъяз Нурфаязовна, алимент түләмәү мәсьәләсе ни өчен аеруча игътибарга лаек?

–  Алимент түләү –  ата-ананың законда билгеләнгән бурычы гына түгел, ә бала алдындагы әхлакый җаваплылыгы да. Балага көндәлек тормыш өчен азык-төлек, кием-салым, уку кирәк-яраклары, дәвалану һәм башка чыгымнар өчен акча кирәк. Ата-аналар аерым яшәгән очракта да бу ихтыяҗлар кимеми.

Кызганычка каршы, кайберәүләр алимент түләүне үзләренең шәхси мөнәсәбәтләре белән бәйли. Әмма ата-аналар арасындагы низагта бала гаепле түгел. Аның матди тәэмин ителү хокукы олылар арасындагы үпкә-киреләнүләрдән өстен булырга тиеш.

–  Россия Федерациясе Җинаять кодексының 157 нче маддәсе нинди очракларда кулланыла?

–  Әлеге маддә суд карары яки нотариаль расланган килешү нигезендә балаларны карау өчен билгеләнгән акчаны җитди сәбәпләрсез түләмәүнең билгеле бер шартларда җинаять җаваплылыгына китерүен күздә тота. Монда түләмәүнең дәвамлылыгы, моңа кадәр административ җаваплылыкка тартылу һәм башка законда каралган шартлар әһәмияткә ия.

Шуны аңлау мөһим: алимент буенча бурычның булуы гына һәр очракта автомат рәвештә җинаять җаваплылыгы дигән сүз түгел. Һәр эшнең шартлары аерым тикшерелә, ә соңгы хокукый бәяне суд бирә.

–  Актаныш районы судының статистикасы бу юнәлештә нинди хәлне күрсәтә?

–  2025 елда Актаныш районы судында Россия Федерациясе Җинаять кодексының 157 нче маддәсе буенча барлыгы алты җинаять эше каралды. Аларның өчесе ир-атларга, өчесе хатын-кызларга карата иде. Барлык алты эш буенча да гаепләү карарлары чыгарылды.

Өч эштә җәза төзәтү эшләре рәвешендә билгеләнде: хезмәт хакының 5 проценты дәүләт кеременә тотып калу каралды. Калган өч эштә шартлы рәвештә иректән мәхрүм итү җәзасы билгеләнде.

2026 елның беренче тугыз аенда әлеге маддә буенча ике җинаять эше каралды. Ике очракта да гаепләү карары чыгарылып, хезмәт хакының 5 процентын дәүләт кеременә тотып калу шарты белән төзәтү эшләре билгеләнде.

–  2025 елда эшләр ир-атларга да, хатын-кызларга да карата каралган. Бу күрсәткечкә нинди бәя бирергә мөмкин?

–  Бу саннар алимент түләү бурычының ата-ананың җенесенә түгел, ә законда билгеләнгән җаваплылыкка бәйле булуын күрсәтә. Баланы матди яктан тәэмин итү бурычы ана өчен дә, ата өчен дә уртак.

Шул ук вакытта статистикага гына таянып, алимент түләмәүнең сәбәпләре яки гомуми таралышы турында киң нәтиҗә ясап булмый. Һәр эшнең үз тарихы, үз шартлары бар. Иң мөһиме –  ата-аналарның үз бурычларына җаваплы каравы һәм баланың мәнфәгатьләрен беренче урынга куюы.

–  Алимент түләмәүчеләр еш кына эшсез калуларын яки акча җитмәвен сәбәп итеп күрсәтә. Мондый хәлләрдә нишләргә кирәк?

–  Тормышта төрле хәлләр булырга мөмкин: кеше эшсез калырга, сәламәтлеге белән бәйле кыенлыклар кичерергә яки кереме кимергә мөмкин. Әмма мондый сәбәпләр алимент түләү бурычын үзеннән-үзе туктатмый.

Әгәр түләү мөмкинлеге үзгәрсә, бурычтан качу урынына законлы юл белән мәсьәләне хәл итәргә кирәк. Кеше судка яки тиешле органнарга мөрәҗәгать итеп, үз хәлен документлар белән дәлилли ала. Керемнең үзгәрүе алимент күләмен яңадан карау өчен нигез булырга мөмкин, ләкин моны бары тик билгеләнгән тәртиптә генә хәл итәргә кирәк.

Иң мөһиме – баланың матди тәэмин ителешен бөтенләй игътибарсыз калдырмау. Вакытында күрсәтелгән ярдәм бала өчен бик әһәмиятле.

–  Алимент түләүдән качу нинди нәтиҗәләргә китерергә мөмкин?

–  Законда каралган шартлар үтәлгәндә, алимент түләү бурычын үтәмәгән өчен административ һәм җинаять җаваплылыгы каралырга мөмкин. Россия Федерациясе Җинаять кодексының 157 нче маддәсендә билгеләнгән шартлар булганда, җәза төрләре арасында төзәтү эшләре, мәҗбүри эшләр, өч айга кадәр арест һәм бер елга кадәр иректән мәхрүм итү бар.

Ләкин һәр эштә җәзаның төре һәм күләме аерым хәл ителә. Суд эш материалларын, гаепләнүченең гамәлләрен һәм законда каралган башка шартларны исәпкә ала. Шуңа күрә алимент түләмәүне әһәмиятсез хокук бозу дип кабул итәргә ярамый.

–  Алимент буенча бурычларны түләтүдә суд приставларының роле нинди?

–  Суд приставлары суд актларының үтәлешен тәэмин итә. Алимент буенча башкарма производство кысаларында алар бурычлы кешенең керемнәрен һәм милкен ачыклау, бурычны исәпләү һәм законда каралган мәҗбүри чараларны куллану белән шөгыльләнергә мөмкин.

Әгәр алимент түләүдән качу очраклары булса, акчаны алучы кеше суд приставларына мөрәҗәгать итә ала. Бурычның үз вакытында түләнүен контрольдә тоту һәм кирәкле документларны тапшыру мәсьәләне хәл итүдә мөһим роль уйный.

–  Баланың хокуклары бозылмасын өчен ата-аналар нәрсәне истә тотарга тиеш?

— Иң беренче чиратта, балага матди ярдәм күрсәтүне ата-аналар арасындагы шәхси мөнәсәбәтләрдән аерырга кирәк. Гаилә таркалуы баланың тормыш шартларына тискәре йогынты ясарга тиеш түгел.

Алимент түләү мәсьәләсендә аңлашылмаучылыклар килеп чыкса, аларны үзара килешү яки законда билгеләнгән тәртиптә хәл итәргә мөмкин. Бурычны яшерү, керемне күрсәтмәү яки түләүдән аңлы рәвештә качу проблеманы катлауландыра гына.

Баланың хокукларын яклау –  ата-ананың да, тиешле дәүләт органнарының да бурычы. Әмма иң яхшы нәтиҗә олылар үз җаваплылыгын аңлап эш иткәндә генә мөмкин.

–  Әңгәмәбез ахырында укучыларга нинди теләкләрегез бар?

–  Һәр ата-анага баласы алдындагы җаваплылыкны онытмауны теләр идем. Балага акчалата ярдәм генә түгел, игътибар, кайгырту һәм үзен якланган итеп тою да кирәк. Алимент түләүне формаль бурыч итеп кенә түгел, баланың бүгенгесе һәм киләчәге өчен кирәкле ярдәм дип кабул итү мөһим.

Ата-аналар арасындагы нинди генә хәлләр килеп чыкмасын, бала мәнфәгатьләре беренче урында торырга тиеш. Чөнки бала үз гаиләсендә булган хәлләрне сайламый, ләкин олыларның карарлары аның тормышына турыдан-туры йогынты ясый.

Бала хакы –  вакытында түләнергә тиешле акча гына түгел. Ул– ата-ананың җаваплылыгы, намус бурычы һәм баланың киләчәгенә керткән өлеше.