Гражданлык, административ һәм җинаять эшләрен карауның процессуаль үзенчәлекләре хакында җәмәгать судьясы Альберт Мохитов белән әңгәмә.

Махсус хәрби операциядә катнашучылар һәм аларның гаилә әгъзалары төрле юридик мәсьәләләр белән очрашырга мөмкин. Законнарда хәрби хезмәткәрләрнең һәм аларның якыннарының хокукларын яклауга юнәлдерелгән берничә махсус процессуаль механизм каралган. Алар гражданлык, административ һәм җинаять эшләренә кагыла.

– Альберт Ринат улы, МХОда катнашучы кешене гражданлык эшләре буенча җаваплылыкка тартуның аерым тәртибе бармы?

– МХОда катнашучы статусы кешене гражданлык-хокукый җаваплылыктан азат итми. Әмма хәрби хезмәткәрләр һәм аларның гаилә әгъзалары өчен законда билгеле бер процессуаль үзенчәлекләр каралган. Аерым алганда, МХОда катнашучылар һәм аларның гаилә әгъзалары күп кенә  мәсьәләләр буенча бушлай юридик ярдәм алу хокукына ия. Бу төрле статусларны рәсмиләштерүгә, социаль ярдәм чараларына, түләүләргә, кредит йөкләмәләренә һәм башка хокукый мәсьәләләргә кагылырга мөмкин. Хәрби хезмәттә булган кеше өчен квалификацияле юридик ярдәм алу аеруча мөһим, чөнки ул үз хокукларын вакытында һәм дөрес якларга мөмкинлек бирә.

– Хәрби хезмәт узу сәбәпле, гражданлык эше туктатылырга мөмкинме?

– Аерым очракларда мондый мөмкинлек законда каралган. Әгәр эшне карау барышында хәрби хезмәт узуга бәйле һәм эшне хәл итү өчен әһәмиятле мәсьәлә килеп чыкса, производство бу мәсьәлә билгеләнгән тәртиптә хәл ителгәнгә кадәр туктатылырга мөмкин.

– Административ хокук бозулар турындагы эшләрдә нинди үзенчәлекләр бар?

– Әгәр МХОда катнашучыга карата административ хокук бозу турындагы эш кузгатылса һәм анда махсус хокукны, мәсәлән, транспорт чарасы белән идарә итү хокукыннан мәхрүм итү каралса, аерым очракларда эш барышы хәрби часть командованиесенең үтенече буенча туктатылырга мөмкин. Бу хәрби хезмәткәрнең хезмәт узуы белән бәйле шартларны исәпкә алырга мөмкинлек бирә. Әгәр кеше инде транспорт чарасы белән идарә итү хокукыннан мәхрүм ителгән булса, ә соңыннан хәрби хезмәткә чакырылса яки МХОда катнашу өчен контракт төзесә, законда каралган очракларда җәзаны үтәүне туктату мөмкинлеге дә каралган. Кайбер очракларда, шул исәптән дәүләт бүләге белән бүләкләнү яки хәрби хезмәттән законда билгеләнгән нигезләр буенча азат ителү сәбәпле, җәзаны үтәү туктатылырга мөмкин. Законда билгеләнгән шартлар үтәлгәндә, машина йөртү таныклыгын кабат имтихан тапшырмыйча һәм медицина тикшерүе узмыйча кайтару мөмкинлеге дә каралган.

– Җинаять эшләре буенча хәрби хезмәткәрләр нәрсәне белергә тиеш?

– Законнарда билгеле бер шартларда хәрби хезмәт узу белән бәйле рәвештә алдан тикшерүне туктату мөмкинлеге бар. Кеше хәрби хезмәткә чакырылса, контракт төзесә яки мобилизация, хәрби хәл яисә сугыш вакыты чорында хезмәт итсә, хәрби часть командованиесе тиешле үтенеч белән тикшерүче яки дознавательгә мөрәҗәгать итә ала. Шулай ук законда махсус шартлар үтәлгәндә җинаять җаваплылыгыннан азат итү мөмкинлеге каралган. Мәсәлән, тикшерү туктатылганнан соң хәрби хезмәткәр хезмәт итү чорында дәүләт бүләге алса яки законда күрсәтелгән нигезләр буенча хәрби хезмәттән азат ителсә, шундый мөмкинлек бар. Ләкин МХОда катнашучы статусы үзе генә җинаять җаваплылыгыннан автомат рәвештә азат итүне аңлатмый. Закон конкрет шартлар һәм чикләүләр билгели. Моннан тыш, кайбер авыр һәм аеруча куркыныч җинаятьләр буенча мондый нигезләр кулланылмый. Алар арасында террорчылык, экстремизм, дәүләткә хыянәт, балигъ булмаганнарның җенси кагылгысызлыгына каршы җинаятьләр һәм законда турыдан-туры күрсәтелгән башка җинаять составлары бар.

– Әгәр кеше инде җәза үтә икән, аңа карата нинди чаралар каралган?

– Аерым шартлар булганда җәзадан азат ителү, шулай ук законда билгеләнгән очракларда хөкем ителгәнлекнең вакытыннан алда гамәлдән чыгарылуы мөмкин. Әмма һәр конкрет очракта законда күрсәтелгән шартлар һәм чикләүләр исәпкә алынырга тиеш. Тагын бер мөһим момент: тиешле нигез буенча җинаять эзәрлекләвен туктату гаепләнүченең ризалыгы белән генә мөмкин. Әгәр ул мондый карарга каршы булса, җинаять эше гадәти тәртиптә дәвам итә.

– МХОда катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына нинди киңәш бирер идегез?

– Иң мөһиме – хокукый проблеманы игътибарсыз калдырмаска. Судка мөрәҗәгать итү кирәк булса яки кеше инде башланган суд процессында катнашса, мөмкин кадәр иртәрәк квалификацияле юридик ярдәм алырга кирәк. Законнарда хәрби хезмәткәрләр, МХОда катнашучылар һәм аларның гаилә әгъзалары өчен берничә махсус механизм каралган. Әмма аларны куллану һәр конкрет эшнең шартларына, законда билгеләнгән таләпләргә һәм нигезләргә бәйле. Шуңа күрә үз хокукларыңны белү һәм аларны вакытында яклау аеруча мөһим. Кеше кирәкле хокукый мәгълүматны никадәр иртәрәк ала һәм белгеч ярдәменә мөрәҗәгать итә, үзенең һәм гаиләсенең законлы хокукларын һәм мәнфәгатьләрен яклау мөмкинлеге дә шулкадәр арта.